+- انجمن های تخصصی فلش خور (http://www.flashkhor.com/forum)
+-- انجمن: علم، فرهنگ، هنر (http://www.flashkhor.com/forum/forumdisplay.php?fid=40)
+--- انجمن: فرهنگی (http://www.flashkhor.com/forum/forumdisplay.php?fid=35)
+---- انجمن: هنر (http://www.flashkhor.com/forum/forumdisplay.php?fid=82)
+---- موضوع: خر مهره سازی هنر کویر (/showthread.php?tid=287446)
خر مهره سازی هنر کویر - شـــقآیــق - 18-07-2020
دیدن لینک ها برای شما امکان پذیر نیست. لطفا ثبت نام کنید یا وارد حساب خود شوید تا بتوانید لینک ها را ببینید.
واژه خرمهره به معنی مهره بزرگِ کم قیمت که بر گردن خر بندند، همچنین به نامهای دیگر از جمله خرمک و خرتک نیز خوانده میشود. خرمک به مهرههای شیشهای سیاه و سفید میگویند که برای دفع چشم نظر یا خیال باطل بر دست یا گردن کودکان بسته میشود.
تاریخچه خرمهره
با آن که این رنگ را به دلیل پیدا شدن نظر قربانیها و بتهای کوچک در مقابر مصری به نام لعاب مصری میشناسند ولی کهنترین نمونهها متعلق به 5000 سال پیش از سومر به دست آمده است. این آثار در مقابر ایرانی از هزاره نخست تا دوره ساسانی دیده میشود و پیکرهها و نظر قربانیهای کندهکاری شدهای نیز در روزگاران هخامنشی و اشکانی رواج داشته است. در آن زمان خرمهره علاوه بر تزئین، برای دفع ارواح به کار میرفت ولی امروزه این خرافات رد شده است.
خرمهره سازی
مهرههای آبی قدیمیترین نمونههای نوع سنگیناند و کوزهگران آنها را اصل ظرفهای سنگی و لعابی و خود شیشه میدانند. ساخت خرمهره مراحل مختلفی دارد که به اجمال به آنها میپردازیم:
در اولین مرحله خمیر خرمهره را مرکب از خاک رس مخصوص، آب، چسب سریش (قابلیت فرمگیری) و سلیس خالص را خوب با هم مخلوط میکنند. البته تمامی مراحل ساخت هنوز به روش سنتی و دستی اجرا میشود. پس از به دست آوردن ترکیب مناسب، این خمیر را در قالبهای مختلف و به شکلهای متنوعی از جمله: ماه، خورشید، نعل، بته، ماهی، اشکال هندسی و... در میآورند. البته ناگفته نماند که این خمیر مهرهها قابلیت شکلپذیری خوبی ندارد و به سختی شکل و طرح میپذیرد. در مرحله بعدی شخص دیگری با مته دستی مهرهها را سوراخ میکند تا قابل آویختن باشد.(3)
سپس مهرهها را در حرارت 40 تا 45 درجه سانتیگراد قرار میدهند تا خشک شوند. پس از خشک شدن مهرهها آنها را به دو روش لعابدهی میکنند. روش اول شامل قرار دادن آنها در دوغاب لعاب که ترکیبی از کربنات سدیم (تا 15 سال پیش علف اشنون، 5/33%) و آهک (5/33%) و خاکستر (5/5%) و اکسید مس (5/5%) و پودر سنگ رودخانه (22%)(4) قرار میدهند. البته نحوه چیدن این مهرهها در این لعاب قلیایی شرایط ویژهای دارد، بدین معنی که مهرهها در ردیفهایی منظم و با حفظ فاصله از یکدیگر در روی لعاب در ظرفهای سفالین (ساگار) چیده میشود و سپس روی آنها لعابدهی میشود و بعد دوباره سری بعدی با همان نظم قبلی و لازم چیده میشود، تا ظرف کاملاً پر شود و درپوش ظرف را میگذارند. روش دیگر لعابدهی بدین صورت است که مهرههای نمدار بر روی بشقاب تختی که مخلوطی از پودر لعاب و اکسید روی آن پوشیده شده میغلتند تا تمام سطح مهرهها کاملاً لعاب خورده شود. مهمترین و اصلیترین مرحله ساخت خرمهره، چگونگی پخت نهایی آن است که در کوره در اثر واکنشهایی در سطح مهرهها، مهرهها به رنگ آبی خیره کنندهای در میآیند که این رنگ لعاب حتی تا درون سوراخ مهرهها نفوذ میکند. دمای کوره در حدود 800 درجه سانتیگراد است. مغز دیواره خرمهرهها حاوی دانههای سفیدرنگی از جنس بدنههای سرامیکی نطنز، نائین و میبد، با استحکام بیشتر است. خمیر بدنه مهرهها، از پودر ریگ رودخانه ساخته میشود. این ماسه دارای درصد زیادی کوارتز است. از عوامل دیگری که در ایجاد رنگ خرمهرهها موثر است میزان تخلخل بدنه مهره است چرا که اگر بدنهها زجاجی باشند و تخلخل کمی داشته باشند بخار به داخل بدنه نفوذ نمیکند و رنگ لعاب را تیره و کدر نمیسازد. بعد از پخت مهرهها و سرد شدن کامل آنها، عمل جداسازی مهرهها از خاکستر و مواد زائد انجام میشود و برای مصرف آماده میشوند.