امتیاز موضوع:
  • 1 رأی - میانگین امتیازات: 5
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

پاتوق ها دردوره قاجار

#1

در دوره قاجار مساجد، زیارتگاهها ، زورخانه ها ، قهوه خانه ها ، بازارها و انجمن ها نقش پاتوق ها را به عهده داشتند . هرچند كه در ساختن این محل ها مردم ، افراد صاحب نفوذ و دولتها نقش داشتند ولی كاركرد اصلی آنها ازنوع پاتوق ها بود. مردم درهریك از این محلها برای پیوستگی اجتماعی ، كسب خبر ، همراهی با دیگران و ... اجتماع می كردند .

انواع پاتوق ها در دوره قاجار:

اولین دوره پاتوق های جدید ، پس ازآشنایی روشنفكران اعم از سیاستمداران ، سیاحان ، تجار و نخبگان فرهنگی با غرب آن زمان ( قفقاز ، عثمانی و اروپا ) آغاز شد . این دوره مصادف با شكل گیری پاتوق ها است . مسئله اصلی مورد نظر روشنفكران دراین دوره " عقب ماندگی " بود . مفهوم عقب ماندگی . درعرصه سیاسی به لحاظ اختناق بود.

«... به علت قلت آزادی سیاسی ، مردم آشكارا برای مباحثات سیاسی آفتابی نمی شدند و تقریباً جوامع مخفی یا نیمه مخفی تشكیل می دادند .»

این اجتماعات با فعالیت های رسمی گذشته روشنفكران پیوستگی داشت . به عبارت دیگر فعالیت آنها از درون حاكمیت شكل گرفته و درجریان تغییر در ساختار سیاسی و قوت جریان روشنفكری ، به امری مستقل و معارض با حاكمیت تبدیل شد. در این دوره روشنفكران میلی به حضور در پاتوق های سنتی از قبیل زورخانه و خانقاه نداشتند ، بلكه به تشكیل اجتماعات و محفل های دوستانه و جریانی اقدام نمودند .

نمونه هایی از محفل ها و پاتوق ها در دوره قاجار در  زیر  می آید :
پاتوق ها دردوره قاجار 1
1- محفل های دوستانه : این محفل ها براساس رفاقتی كه بین افراد وجود داشت ، شكل می گرفت . دراین محفل ها دوستان بسیار نزدیك در قالب روزنامه هایی چون " صور اسرافیل " و " اتحاد اسلامی " كه طرفداران سید جمال الدین به آن خاطرجمع می شدند ، گردهم می آمدند . دراین نوع محافل ، نقد حاكمیت و اشاعه اندیشه نوگرایی مورد تاكید بود .
2- محفل های خانوادگی : محفل های خانوادگی به دلیل قدرت نظام خویشاوندی اهمیت داشتند . ایل قجر و نظام خویشاوندی قجری پس از انتخاب تهران به عنوان پایتخت ، با كمترین ممانعت و مخالفت از طرف ساكنین روبرو شد . چون تهران قدیم عرصه حضور ایل قوی و نظام خویشاوندی مستحكمی نبود و از جمعیت بسیار كمی برخوردار بود .
به تدریج لایه هایی از نظام خویشاوندی قجری از حاكمیت جدا شده و به حاشیه منتقل گردید . این نیروها در اثر تعامل غیر رسمی و خودمانی با یكدیگر منشاء شكل دهی به بسیاری از اجتماعات تشكیل شده در بردارنده افراد ذی نفوذ خارج شده از حاكمیت بود . اصلی ترین ملاحظه آنها بازگشت به دوران آغازین عصبیت طایفه ای و قومی بود كه در طی دوران ، از دست رفته بود . پس محفل های خانوادگی فاقد وضعیت فعلی حاكمیت شده و به انتظار مرجعت مجدد به گذشته بودند .
3- محفل های سیاسی : این محفل ها بیشتر با محفل های روشنفكران در كشورهای فرانسه ، آلمان ، روسیه و عثمانی تشكیل شده و هم در داخل و هم درخارج از كشور شكل گرفتند . در محفل مدافعان اصلاحات ، محوری ترین بحث دفاع از قانون ، سیاست های جاری دولت و حمایت از سیاست كشورخاص مورد نظر بود.
در این دوره روشنفكران میلی به حضور در پاتوق های سنتی از قبیل زورخانه و خانقاه نداشتند ، بلكه به تشكیل اجتماعات و محفل های دوستانه و جریانی اقدام نمودند
[b]4- محفل های دینی :[/b] درجریان جنبش مشروطه خواهی كه از هرگوشه ای " انجمن ها " و " هیئت های " جدید پدید می آمدند ، برخی از روحانیون در اصفهان همچون حاج آقا نورالله اصفهانی ، برادر آقای نجفی كه هر دو از رهبران مشروطه در اصفهان بودند ، هیئت علمیه را تأسیس كرده و خود ریاست آن را برعهده داشتند . پس از حاج آقا نورالله و مسائل دوره رضا خان و از هم پاشیدگی اوضاع روحانیت ، این هیئت ها ازمیان رفتند . ولی با سقوط پهلوی اول ، بار دیگر هیئت علمیه اصفهان با تلاش آیت الله سید حسن چهار سوقی و جمعی دیگر از علمای اصفهان شكل گرفت .
پاتوق ها دردوره قاجار 1
5- زورخانه ها : پهلوانان و لوطی ها دو نیروی اصلی تولید شده در زورخانه ها می باشند . این نیروها سه نقش متفاوت برعهده داشتند : جوانمردی و حمایت از ستمدیدگان ، همكاری با دولت و زورگویی. سیاحان و ایرانشناسان به این سه نقش اشاره مستوفی كرده اند .
اصلی ترین كاركرد زورخانه ، اشاعه جوانمردی و پهلوانی بود . نویسنده ای به این امر اشاره كرده است . وی ازمراسمی تحت عنوان " گلریزان " یاد می كند . این مراسم با حضور ورزشكاران و نظارت آنها ودعوت ازمردم برای حمایت از نیازمندان ، ورشكستگان ، بیماران ، حبسی ها ، خرج عروسی ، خرج سفرزیارت و امثال آن در زورخانه صورت می پذیرفت .
6- پاتوق های آموزشی : مدرسه و قرائت خانه به شرایط حول و حوش انقلاب مشروطه كه توأم با فضای فرهنگی و سیاسی بود ، زمینه عمده ای در تقویت و شكل گیری پاتوق ها شد . چون نیروی اصلی پاتوق ها دراین دوره بیشتر روشنفكران بودند تا مردم .
حتی اگر قرائت خانه ها با اهداف رسمی و معین برای نوسازی كنترل شده سامان یافته بودند ، در جریان حوادث و وقایع اجتماعی ، جنبش های اجتماعی از قبیل مشروطه محلی برای كسب آگاهی و انجام فعالیت های روزمره شده بودند .
تشكیل انجمن دردوره میانی قاجاریه شروع و تا دوره پایانی آن كه مصادف با انقلاب مشروطه بود ، ادامه یافت
ادوارد براون در كتاب " انقلاب مشروطیت " در مورد نقش انجمن های ملی چنین شاره كرده است :  «دیگر عوامل و عناصر صاحب نفوذ هم در تلاش بودند ، خاصه انجمنی سری معروف به " انجمن مخفی " و كتابخانه ملی . كتابخانه ملی اساساً كتابخانه ای آزاد بود كه جهت آموزش عقاید میهن پرستانه به مردم تأسیس و از جمله بانیانش حاجی سید نصراله اخوی ، مردی درستكار و میهن پرستی حقیقی بود كه حال ، نیابت ریاست مجلس را عهده دار است .
این كتابخانه درمقابل ساختمان ارگ قرار داشت و به كلام بدیع تقی زاده " هركس سرش درد می كرد به آنجا می رفت " . از زمره سایر حامیان این كتابخانه میرزا آقا اصفهانی – بعد ها از نمایندگان تبریز در مجلس – حاجی میرزا حسن رشدیه و مجد الاسلام كرمانی ، بعدها سردبیر نشریه " ندای وطن " بودند . »
ازمهمترین قرائت خانه ها درتهران می توان ، قرائت خانه اتفاق ، قرائت خانه جمهور و قرائت خانه كلوپ فرمانیه را نام برد .
پاتوق ها دردوره قاجار 1
7- قهوه خانه : اهمیت قهوه خانه ها به چندین دلیل می باشد : سابقه تاریخی ، نوع معماری ، فعالیت اجتماعی و نیروهای حاضر درآن به عنوان مشتری ، كاركن ، تماشاگر و داور.
قهوه خانه ها یكی از اصلی ترین پاتوق های مردمی از دوره قاجار تا دوره معاصر می باشند . شهرت قهوه خانه ها به لحاظ صرف غذا و چای ، محلی برای بحث و گفتگو ، طرح مباحث فكری و فرهنگی و محل تفریح گروههای متعدد اجتماعی می باشد . براون به این معنی اشاره كرده است :
« برجسته ترین مظهر بیداری عمومی ، فزونی عظیم تعداد جراید است ، مطبوعاتی نه به سبك خشك ، قدیمی و بیهوده گذشته ،‌كه جرایدی مردمی با زبانی نسبتاً ساده ، حال چنان می نماید كه همه روزنامه می خوانند . در بسیاری از قهوه خانه ها ، نقالان حرفه ای به جای نقل داستانهای اساطیری شاهنامه ، مشغول محفوظ كردن ، مستمعین با اخبار سیاسی هستند. »
ازمهمترین قهوه خانه های دوره قاجار كه جنبه اجتماعی آنها بردیگر جنبه ها غلبه داشت می توان به قهوه خانه سید ولی ، قهوه خانه بازارچه قوام الدوله و قهوه خانه پستخانه درتهران را نام برد .
8- تكیه دولت : ناصرالدین شاه قاجار دراثر رفت و آمد به غرب ، با مظاهر تمدنی آشنا شده و پس ازمشاوره با درباریان ، به تأسیس مظاهر تمدنی در ایران اظهار علاقه نمود . تأسیس راه آهن تهران ، شهر ری ، تأسیس گمركات ، حمایت ازنقاشی مدرن و طراحی نظام اداری اصلی ترین تلاش های وی می باشد . توسعه فضای فیزیكی برای دولت كه نماد قدرت و شوكت شاه و دربار باشد ، مورد نظر بود . ساختن ارك شاهی در كنار مسجد و بازار و دیگر مراكز سیاسی دولتهای خارجی ، در این دوره از اهمیت بسیار برخوردار شد . یكی ازعناصر اصلی ارك شاهی كه حكایت از علاقه شاه و در باریان به امور دینی داشت . درمحلی به نام تكیه دولت دنبال می شد :
« دیگر از اماكن پیوسته به ارك شاهی ، تكیه دولت بود كه ماههای محرم از طرف دربار و سلاطین در آن روضه خوانی و تعزیه داری به عمل می آمد و ساختمان سه طبقه مدوری از روی نقشه تماشاخانه های فرنگ كه سقف آن با چادری بر روی آهن پوشیده می شد .»
«... به علت قلت آزادی سیاسی ، مردم آشكارا برای مباحثات سیاسی آفتابی نمی شدند و تقریباً جوامع مخفی یا نیمه مخفی تشكیل می دادند .»
9- انجمن ( فراموشخانه ) : شكل گیری ،‌ توسعه و فراگیری انجمن ها در صدر مشروطه حكایت از میل آشكار و شدید مردم و نخبگان به مشاركت در زندگی سیاسی و كشور داری داشت . دراین شرایط انجمن ها اولین و ابتدایی ترین صورت تشكل سیاسی – اجتماعی محسوب شد و عامل ساماندهی نیروها بود . ازاین رو انجمن ها را باید پیش درآمد احزاب سیاسی بعدی در ایران معاصر دانست .  
تشكیل انجمن دردوره میانی قاجاریه شروع و تا دوره پایانی آن كه مصادف با انقلاب مشروطه بود ، ادامه یافت . این انجمن ها دو صورت داشتند :
 1- انجمن های رسمی و قانونی :  انجمن های رسمی ازطریق قانون و با نظارت دولت تاسیس گردیدند . در دوره قاجار انجمن های رسمی سه صورت داشتند . انجمن های بلدی ، انجمنهای ولایتی و انجمنهای ایالتی . این نوع انجمن ها بنا به میل و اهداف دولتمردان در ایران تاسیس و منحل می شد .
[b]2- انجمن های غیررسمی ، مردمی و انتخابی :[/b] انجمن های غیر رسمی صرفاً باشگاهها یا انجمن های متعلق به افرادی با برخی منافع مشترك محلی – سیاسی انسان دوستانه یا غیره بود . انجمن های غیررسمی یا كلوپها ، سابقه ای طولانی دارند.
در شرایط قبل ازانقلاب مشروطه تا تحقق آن ، پاتوق ها وضعیت خاصی داشتند ؛ زیرا پاتوق ها سازنده اساسی اندیشه ترقی خواهی ، پیشرفت ،‌كانون توسعه و اصلاحات بودند ، اكثر این پاتوق ها در حاشیه روزنامه ها و مساجد و با نام انجمن های حرفه ای و با حمایت روشنفكران ، سیاستمداران و روحانیون تشكیل شدند . مسئله اصلی مورد توافق اكثریت افراد پاتوقی ، اصلاح و سپس انقلاب بود .
پاتوق ها دردوره قاجار 1


پاسخ
 سپاس شده توسط ✖ƇRAzƳ ƤRιƝƇƐSѕ✖
آگهی


[-]
به اشتراک گذاری/بوکمارک (نمایش همه)
google Facebook cloob Twitter
برای ارسال نظر وارد حساب کاربری خود شوید یا ثبت نام کنید
شما جهت ارسال نظر در مطلب نیازمند عضویت در این انجمن هستید
ایجاد حساب کاربری
ساخت یک حساب کاربری شخصی در انجمن ما. این کار بسیار آسان است!
یا
ورود
از قبل حساب کاربری دارید? از اینجا وارد شوید.

موضوعات مرتبط با این موضوع...
  پلیس راه جاده اصفهان به تهران در عصر قاجار/دختران فال بین
  مروری بر جایگاه قوای نظامی در عصر قاجار
  اولین متخصص دندانپزشک در زمان قاجار که بود ؟
  مهریه زنان در دوره قاجار
  طرح ترافیک ایران در دوره قاجار!+ عکس
  حاتم بخشی قاجار و جدایی سرزمین های ابدی و تاریخی ایران در آسیای مركزی
  راز "آغا" بودن محمدخان قاجار
  فروش القاب در دوره قاجار
  سیاست روسیه دردوره قاجاریه
  كارنامه دكترمصدق دردوره قاجار

پرش به انجمن:


کاربرانِ درحال بازدید از این موضوع: 1 مهمان